I Ching: wprowadzenie do chińskiej Księgi Przemian

Lao Hunluan

Lao Hunluan
opublikowano 28 stycznia 2016

Księga Przemian (chiń.: 易經, pinyin: Yìjīng, Wade-Giles: I Ching) jest niewątpliwie jednym z najstarszych i najbardziej wpływowych dzieł światowej literatury. Jej autorstwo przypisywane jest Fu Hsi (ok. 2800 p.n.e.), mitycznemu pierwszemu władcy Chin, wyniesionemu do rangi boga Wschodu, który to nauczył ludzi uprawy roli oraz rozniecania ognia. Legenda głosi, iż mędrzec ten obserwował żółwia wypływającego na brzeg Żółtej Rzeki. Wiedząc, że prawdziwa mądrość pochodzi z bezpośredniej i uważnej obserwacji natury, zrozumiał znaczenie symboli widniejących na jego skorupie. W oparciu o nie Fu Hsi zbudował system 64 heksagramów tworzących Księgę Przemian, która służąc za wyrocznię, pomaga nam zrozumieć i rozwiązać trapiące nas problemy.

W chińskiej kosmologii pierwotny wszechświat nazywany jest wu chi i cechuje się bezgraniczną jednością wszechrzeczy. Z wu chi wyłania się tai chi, wszechświat o skończonym potencjale, z niego natomiast dwa pierwiastki – yin oraz yang. Opowiada o tym powiedzenie przypisywane mędrcowi Fu Hsi:

Nieograniczone (wu chi) tworzy ograniczone, czyli absolut (tai chi).
Z tai chi wywodzą się dwie formy, czyli yin i yang.
Dwie formy tworzą cztery fenomeny, zwane mniejszym i większym yang, oraz mniejszym i większym yin.
Cztery fenomeny działają poprzez osiem trygramów i 64 heksagramy.

Dwa pierwiastki

Podstawowymi symbolami w systemie I Ching są poziome linie. Mogą być one ciągłe (⚊) bądź przerwane (⚋), a reprezentują kolejno yang oraz yin:

unbroken

Yang, linia ciągła, wyraża w naturze zasadę pozytywną, aktywną i męską. Odpowiada mu biel, dzień, Słońce, lato, geograficzne południe, radość, ciepło.

broken

Yin, linia przerwana, wyraża w naturze zasadę negatywną, bierną, żeńską. Odpowiada jej czerń, noc, Księżyc, zima, geograficzna północ, smutek, zimno.

Wzajemne oddziaływanie tych dwóch pierwiastków jest przyczyną powstawania i przemiany wszystkich rzeczy na świecie. Warto podkreślić, iż nie odwołują się one do wartości moralnych, takich jak dobro i zło. Nie wykluczają też siebie wzajemnie, a bardziej dopełniają i w siebie przechodzą – tak jak lato przechodzi w zimę, a zima w lato. Jedno nie może istnieć bez drugiego, tak jak noc nie może istnieć bez dnia. Noc bez dnia nie posiadałaby nazwy. Wynikają więc z podstawowej ludzkiej tendencji do rozróżnienia, podziału.

Cztery symbole

Ponieważ nic nie jest całkowicie yin ani całkowicie yang, możemy wprowadzić dalsze rozróżnienie, dobierając pojedyncze linie w pary. Cztery symbole, które powstają noszą nazwę ssu hsiang:

unbroken-small unbroken-small

Stare yang: podobnie jak yang, odpowiada mu lato oraz geograficzne południe. Ponieważ następuje przesilenie, jest symbolem zmiennym. Przekształca się w młode yin:

unbroken-smallbroken-small

Młode yin: ponieważ następuje po yang a poprzedza yin, odpowiada mu jesień oraz geograficzny zachód. Jest symbolem stałym ze względu na równowagę pierwiastków.

broken-smallbroken-small

Stare yin: podobnie jak yin, odpowiada mu zima oraz geograficzna północ. Ponieważ następuje przesilenie, jest symbolem zmiennym. Przekształca się w młode yang:

broken-smallunbroken-small

Młode yang: ponieważ następuje po yin a poprzedza yang, odpowiada mu wiosna oraz geograficzny wschód. Jest symbolem stałym ze względu na równowagę pierwiastków.

Już w tym momencie warto zauważyć, iż symbole budowane z poziomych linii w I Ching tworzymy oraz czytamy od dołu. Stare yang i młode yang rozpoczyna linia ciągła yang, natomiast stare yin i młode yin – linia przerywana yin.

Osiem trygramów

Trzy linie poziome tworzą trygram reprezentujący pewien proces natury o właściwym dla siebie charakterze. Razem tworzą symboliczną rodzinę, na którą składa się ojciec, matka, trzech synów oraz trzy córki.

unbroken-smallunbroken-smallunbroken-small

Chien, ojciec trygramów, jest obrazem Nieba, które cechuje ekspansywna oraz kreatywna energia. Odpowiada mu geograficzne południe.

broken-smallbroken-smallbroken-small

Kun, matka trygramów, jest obrazem Ziemi, którą cechuje energia bierna. Jest otwarta na to, co zostało jej dane. Odpowiada jej geograficzna północ.

broken-smallbroken-smallunbroken-small

Chen, najstarszy syn, jest obrazem Grzmotu, który symbolizuje ekscytację, rewolucję oraz podział. Odpowiada mu geograficzny północny-wschód.

broken-smallunbroken-smallbroken-small

Kan, środkowy syn, jest obrazem Wody, która symbolizuje niebezpieczeństwo. Odpowiada mu geograficzny zachód.

unbroken-smallbroken-smallbroken-small

Ken, najmłodszy syn, jest obrazem Góry, którą cechuje spokój oraz bezruch. Odpowiada mu geograficzny północny-zachód.

unbroken-smallunbroken-smallbroken-small

Sun, najstarsza córka, jest obrazem Wiatru, który cechuje się łagodną przenikliwością oraz elastycznością. Odpowiada jej geograficzny południowy-zachód.

unbroken-smallbroken-smallunbroken-small

Li, średnia córka, jest obrazem Ognia, który charakteryzuje się blaskiem, gwałtownym ruchem oraz przywiązaniem. Odpowiada jej geograficzny wschód.

broken-smallunbroken-smallunbroken-small

Tui, najmłodsza córka, jest obrazem Jeziora, które symbolizuje uciechę oraz radosny spokój. Odpowiada jej geograficzny południowy-wschód.

Synowie reprezentują zasadę ruchu w różnych jego etapach – początek ruchu, napotkane niebezpieczeństwo oraz ustanie ruchu. Córki natomiast reprezentują zasadę poświęcenia, które dzieli się na przenikliwość, przejrzystość oraz spokój.

Wszystkie osiem trygramów często przedstawia się na diagramie nazywanym pa kua. Położone są one wokół symbolu tai chi (na którym wyróżnimy yin oraz yang). Rozkład trygramów może być różny. Poniżej przedstawiono rozkład Wczesne Niebo, którego autorstwo przypisywane jest legendarnemu władcy Fu Hsi. Charakteryzuje się on tym, iż dopełniające się trygramy leżą naprzeciwko siebie:

547px-Bagua-name-earlier.svg

(Rozwiewając wątpliwości – doły trygramów na diagramie skierowane są do środka. Nazwy trygramów na ilustracji zapisane są w transliteracji pinyin. W artykule posługuję się transliteracją Wade’a-Gilesa, stąd mogą się one różnić.)

64 heksagramy

Sześć linii poziomych bądź dwa trygramy tworzą heksagram. To właśnie tym symbolom poświęcone są 64 rozdziały Księgi Przemian. Każdemu z nich przyporządkowany jest właściwy numer z przedziału 1-64. Opis każdego heksagramu z Księgi Przemian dzieli się na jego obraz, przedstawiający przez niego osąd, komentarz oraz znaczenie linii zmiennych. Weźmy na przykład heksagram, który wylosowałem szukając rady dotyczącej pisania tego artykułu:

unbroken-smallbroken-smallbroken-smallbroken-smallunbroken-smallbroken-small

Jest to heksagram 4, Meng, oznaczający „młodzieńcze niedoświadczenie”. Trygram, który możemy dostrzec w jego górnej części to Ken – Góra, a w dolnej części Kan – Woda. Jego opis w Księdze Przemian jest następujący:

MŁODZIEŃCZE NIEDOŚWIADCZENIE przynosi sukces. Nie szukam niedoświadczonego: to on mnie szuka. Pouczam go pierwszą wyrocznią. Pytając raz, drugi i trzeci objawia natręctwo. Natręta więcej nie pouczam. Korzystna jest stałość.

Księga od razu zdradza swą mądrość. Doskonale wie, że pisząc ten artykuł, nie tylko przekazuję wiedzę o niej innym, ale sam szukam doświadczenia w tym systemie. Poucza mnie również – ponowne zadanie tego samego pytania księdze może być uważane za nietakt – „mistrz odzywa się tylko raz”. Zadowalam się odpowiedzią, która – jak zapewne przyznacie – jest całkiem trafna w kontekście mojej intencji.

Kolejnym elementem jest osąd, jaki przedstawia dany heksagram. W tym przypadku:

Źródło wytryska u stóp góry: obraz MŁODOŚCI. Człowiek szlachetny pielęgnuje swój charakter przez dokładność tego co robi.

Widzimy tutaj, że osąd skorelowany jest z budową heksagramu. Źródło (Kan) wytryska u stóp góry (Ken). Osąd dopełnia komentarz:

Młodzieńcze niedoświadczenie nie jest grzechem – o ile słucha się przy tym doświadczonego mistrza. Trzeba mieć świadomość swej niewiedzy, respektować pouczenia – muszą być jasne i zrozumiałe – nie poddając ich próbie własnej niewiedzy i własnych wątpliwości. Wyrocznia dotyczy w takim samym stopniu ucznia, co mistrza. Umiejętnie przekazywana wiedza i doświadczenie wypełniają próżnię ignorancji.

4096 przemian

Jeden heksagram nie stanowi pełnej odpowiedzi na zadane Księdze pytanie. Losując go dowiadujemy się, iż niektóre jego linie są zmienne:

symbols_06broken-smallbroken-smallsymbols_03symbols_06broken-small

W tym przypadku są to, licząc od dołu, linie: II, III oraz VI. Linie II i VI to stare yang, które przemienia się w młode yin, a linia III to stare yin przemieniające się w młode yang. Jak już wspominałem, częścią opisu każdego heksagramu są również te linie. Z Księgi Przemian odczytujemy na temat wymienionych zmiennych linii czwartego heksagramu:

II: Obraz człowieka, który nie dysponując władzą, potrafi jednak wywierać przemożny wpływ dzięki swej sile wewnętrznej. Pozwala mu ona pobłażliwie traktować młodzieńcze niedoświadczenie i umiejętnie kierować słabszymi. Rozumie ich i szanuje. Tylko połączenie siły wewnętrznej i wyrozumiałości pozwala dorosnąć duchowo do kierowniczej roli społecznej.

III: Słaby, niedoświadczony walcząc o polepszenie swej pozycji, łatwo ulega urokowi silnej osobowości na wpływowym stanowisku. Takie związki są szkodliwe dla obu stron.

VI: Nie wolno dopuścić do tego, by tolerancja wobec błędów popełnianych z niedoświadczenia powodowała grzęźnięcie w przestępstwach.

Heksagram ostatecznie podlega przemianie, w której linie starego yin i starego yang stają się liniami młodego yang i młodego yin:

broken-smallbroken-smallbroken-smallunbroken-smallbroken-smallbroken-small

Jest to heksagram 15, Chien, oznaczający „umiarkowanie”. Dopełnia on odpowiedź na zadane przeze mnie pytanie. W jego opisie czytamy:

UMIARKOWANIE prowadzi do sukcesu. Człowiek szlachetny doprowadza sprawy do końca.

Ostatecznie, treść pierwotnego heksagramu, jego linie zmienne oraz heksagram po przemianie stanowią rozbudowaną odpowiedź, którą interpretujemy osobiście w kontekście zadanego przez nas pytania. Księga Przemian jest w stanie dostarczyć nam aż 4096 (64×64) różnych odpowiedzi, a każda z nich – przy odrobinie zaufania – z pewnością pomoże naszemu umysłowi spojrzeć na nasz problem z nowej perspektywy.

W kolejnym artykule, który ukaże się już niedługo, przedstawię sposoby otrzymywania (losowania) heksagramów Księgi Przemian.

Źródła

Zostaw komentarz: